Mówiąc o spuściźnie intelektualnej samotnika z Bogoty nie wolno zapomnieć jeszcze o dwóch mniejszych pracach, esejach De iure ¹¹ z 1988 roku oraz El reaccionario auténtico [Prawdziwy reakcjonista]¹², który został wydany rok po śmierci autora, a więc w roku 1995.

• "Pisanie często jest nieuniknione; publikowanie prawie zawsze - bezwstydne." (S.E., 137)

W tym miejscu należy wspomnieć o europejskiej recepcji dzieła Gómeza Dávili. Pierwszym, który zwrócił na nie pełną podziwu uwagę, był znany katolicki filozof Dietrich von Hildebrand. Jednak prawdziwe odkrycie nastąpiło wraz ze stopniową publikacją niemieckiego przekładu części scholiów. Wydane w Wiedniu tomy¹³ - choć nie są wolne od poważnych usterek i ułomności - mają tę zaletę, że przybliżyły Gómeza światu. Kolejne tłumaczenie, włoskie,¹⁴ powstało dzięki inicjatywie, zafascynowanego myślą samotnika z Bogoty, Franco Volpiego. Sukces tej publikacji był ogromny, a jeden z popularnych włoskich dzienników¹⁵ przez cały miesiąc umieszczał na pierwszej stronie jakąś wypowiedź kolumbijskiego reakcjonisty. Potem pojawił się jeszcze przekład na język francuski¹⁶ oraz wydanie niemieckie¹⁷. W Polsce myśl Gómeza Dávili znana jest szerzej za sprawą kilku artykułów zamieszczonych w piśmie Stańczyk¹⁸. Niestety, publikacja ta, oparta na niemieckojęzycznym wydaniu austriackim, nie może zostać uznana pod żadnym względem za satysfakcjonującą. Patrząc na kwestię szerzej, należy stwierdzić, że obserwowana w ostatnich latach ekspansja dzieła Nicolasa Gómeza Dávili nie przebiega w sposób właściwy, jeżeli weźmie się pod uwagę idee, które ten reprezentował. I nie chodzi nawet o sam fakt tłumaczenia na inne języki, które, jak wiadomo, zafałszowuje zarówno formę, jak i przesłanie. Deformacja jest bowiem bardzo różnorodna i wielopoziomowa. Przede wszystkim Gómez przedstawiany jest jako autor aforyzmów, gdy tymczasem on sam expressis verbis takiej interpretacji się przeciwstawiał.

• "Czytelnik nie napotka na tych stronach aforyzmów.Moje krótkie frazy są
  chromatycznymi dotknięciami kompozycji <<pointilliste>>." (E.I, 15)

Nie bez znaczenia jest również to, że, dla określenia swych krótkich pisemnych wypowiedzi, wybrał hiszpańskie słowo "escolio", którego etymologia wywodzi się od klasycznego greckiego "schólion" - "interpretacja", "komentarz"; oraz późniejszego łacińskiego "scholium" - "notatka na marginesie", "uwaga wyjaśniająca". W ten sposób autor jasno i wyraźnie stwierdzał, że nie pozostawia po sobie nic innego, jak tylko uwagi, interpretacje i komentarze. W tym kontekście można by jednak zadać następujące pytanie: czy komentarz Gómeza Dávili może być aforyzmem? Inaczej rzecz ujmując: czy scholium może mieć formę aforyzmu?

• "Kto nie nauczył się łaciny i greki, żyje w przekonaniu, choćby nawet temu
  zaprzeczał, że jest tylko w połowie kulturalny." (S.E., 93)

Jeżeli przyjmie się, że aforyzm jest zwięzłą, błyskotliwą wypowiedzią zawierającą ogólną myśl filozofi czną, moralną bądź psychologiczną, że zazwyczaj charakteryzują go środki stylistyczne takie jak antyteza czy paradoks, to odpowiedź jest twierdząca. Jeżeli uzna się, że ojcem aforyzmu jest Hipokrates, który używał go w celu opisywania choroby społeczeństwa i jednostek, czyli opisywania kryzysu, i że aforystyka jest pierwotną formą uprawiania filozofi i, również odpowiedź winna być twierdząca. Jeżeli założy się, że uprawianie aforystyki jest świadomym przeciwstawieniem się próbom stworzenia wszechobejmującego, spójnego systemu, to bez wątpienia tak. Jednak równocześnie nie wolno zapomnieć, że aż do XIX wieku pod postacią aforyzmu ujawniał się wynik obserwacji i doświadczenia, doświadczenia życiowego - jeszcze u Nietzschego aforyzmy rodziły się z zetknięcia z rzeczywistością i faktami. Tymczasem Nicolás Gómez Dávila unikał tego, co "faktyczne", odcinał się od współczesnego mu świata, utrzymywał kontakt nie z żywymi, lecz umarłymi, nie inspirował się światem materialnym, lecz idealnym, który objawiał mu się w tekstach. Dlatego też czytając "Scholia do tekstu implicite", należałoby
postrzegać ich autora jako średniowiecznego mnicha, poświęcającego swój ziemski żywot na opatrywanie uwagami tekstów, które skomponowali lepsi i mądrzejsi od niego, a nie jako poszukiwacza przygód, który
w pewnym momencie swego życia postanawia pozostawić po sobie zestaw użytecznych dla innych myśli.

• "Życie aktywne zezwierzęca." (E.II, 183)

Do namysłu wzywa jeszcze jedna kwestia: co to za tekst opatruje Gómez swoimi uwagami, tekst, który jak głoszą tytuły omawianych tutaj dzieł, obecny jest implicite w komentarzach?
W odpowiedzi na to pytanie jeden z badaczy stwierdził, że tym tekstem jest fragment książki Textos¹⁹. Jednak taka odpowiedź jest po prostu nie do przyjęcia jako naiwna i redukcjonistyczna, dla znawcy dzieła kolumbijskiego samotnika - wręcz absurdalna. Trudno sobie bowiem wyobrazić, żeby Gómez kilkadziesiąt lat swego życia poświęcił na komponowanie przypisów do, wskazywanych przez twórcę tej "śmiałej hipotezy badawczej", około czterdziestu stron swej wczesnej pracy. By być przeciwnikiem wspomnianej hipotezy, wystarczy owe strony przeczytać²⁰.

• "Głębokość jakiejś idei zależy od potencjału tego, kto daje jej posłuch." (S.E., 60)

Myślę, że rozwiązania tej zagadki należy szukać gdzie indziej. Nicolás Gómez Dávila czytał i komentował, jak się wydaje, wszystkie ważne księgi, stanowiące nasz europejski czy zachodni dorobek kulturowy. Odnosił się zarówno do starożytnych autorów greckich, jak i do twórców współczesnych. W swych intelektualnych wędrówkach nie pomijał żadnej epoki i miejsca, gdzie działy się rzeczy mające wpływ na to, kim i czym, jako ludzie określonego kręgu kulturowego, jesteśmy. I właśnie w związku z tym jestem skłonny sądzić, iż najbardziej zbliżoną do faktycznego stanu rzeczy będzie odpowiedź mówiąca, że tekstem implicite jest nasza kultura, kultura helleńska, łacińska i chrześcijańska, kultura, którą Gómez, również dzięki swym scholiom, próbował sobie przyswoić i dla siebie ocalić. Co ciekawe, myśliciel zgłębiał również księgi innych kultur. W jego bibliotece znajduje się np. Tybetańska księga umarłych oraz Upaniszady. Jednak Gómez uważał, że dzieł wyrosłych na gruncie kulturowym innym niż własny nie podobna poznać w odpowiedni, umożliwiający kompetentną krytykę sposób.

• "Ignorującemu to, do czego się odnoszę, moje zapiski wydadzą się trywialne"(E.II, 335)

Podczas badania myśli Gómeza oraz jej recepcji zwraca uwagę jeszcze jeden istotny aspekt: bardzo trudno przeprowadzić jakąś głębszą i rozbudowaną analizę dzieła samotnika z Bogoty. Sądzę, że dzieje się
tak z kilku podstawowych powodów. Przede wszystkim Nicolás Gómez Dávila sam wymienia nazwiska twórców, którzy go interesują, nazywa idee, które krytykuje, a jego erudycja jest po prostu przytłaczająca. Do tego należy dodać właściwe autorowi niezwykle trzeźwe spojrzenie na dzieło własne i, metafilozoficzną²¹ momentami, niepowtarzalną wizję całego naszego kulturowego uniwersum. Trzeba też pamiętać, że, cokolwiek można by o ideach Gómeza napisać, zawsze będzie to zaledwie komentarzem komentarza, czymś ze wszech miar ułomnym i niepełnym. Dlatego wydaje się, że w wypadku omawianych tu prac akademicko ukierunkowany, uczciwy badacz nie może nawet marzyć o oryginalności ujęcia, śmiałości zestawień czy głębokości wniosków. Pozornie bardzo łatwo można postawić dziełu reakcjonisty z Bogoty poważne zarzuty przede wszystkim niespójności czy wewnętrznej sprzeczności. Jednak, kiedy krytyk uświadomi sobie, iż Gómez postrzegał świat jako jedyny w swoim rodzaju zbiór paradoksów, za którego systematyczność odpowiada Bóg, jego krytyczny apetyt zostanie w znacznej mierze zneutralizowany. Nieprzypadkowo kolumbijski myśliciel posługiwał się metodą pisarskiego i fi lozofi cznego pointylizmu. Ta, pierwotnie neoimpresjonistyczna technika malowania drobnymi plamami czystej farby, miała służyć mu do adekwatnego przedstawienia czegoś, co nie dawało się ująć w klasycznie rozumiany system. Gómez był bowiem przekonany, że praca badacza rzeczywistości powinna polegać na hierarchicznym porządkowaniu dostępnych mu, często sprzecznych fragmentów.